Ta strona wykorzystuje pliki cookie zgodnie z ustawieniami Twojej przeglądarki. Więcej informacji o celu ich wykorzystania i możliwości zmiany ustawień cookie znajdziesz w Polityce prywatności.
czwartek, 28 marca 2013

W kraju wojny strzelają nie tylko gole

fot. eruditiononline.co.uk
Zenica to niewielka, trochę ponad stutysięczna mieścina położona w centralnej części Bośni i Hercegowiny. Równe dwadzieścia lat temu mieszkańcy tego przemysłowego miasteczka doświadczyli prawdziwego koszmaru. Nieustanne bombardowania, ulice skąpane we krwi, nienaturalnie powykręcane ciała ludzi leżące dosłownie wszędzie, doszczętnie zrujnowane budynki straszące pustkami i wszechobecna, przerażająca cisza.

Parę dni temu, w piątkowy wieczór Zenica tętniła życiem. Nie Sarajewo, którego obiekt piłkarski przynosi pecha, bo podobno znajduje się na wojennym cmentarzysku, a właśnie Zenica. Sympatycy zgromadzeni na stadionie byli świadkami wielkiego triumfu bośniackiego futbolu. Edin Džeko i spółka rozprawili się z najpoważniejszym konkurentem – Grecją – i wyłącznie niewytłumaczalna katastrofa może pozbawić ich przepustek na mundial w Brazylii.

Młode państwo, wciśnięte w region nieprzerwanie od wieków nękany przez różnego rodzaju konflikty zbrojne, dochowało się wyśmienitej reprezentacji. Przyglądając się krótkiej historii kraju, wgłębiając się w zakamarki tego osobliwego środowiska, gdzie nie brakuje podziałów i zatargów, a zwykła codzienność nie zagląda tam prawie żadnego dnia, bardzo łatwo dojdziemy do wniosku, że oto narodziło się coś, co w takim miejscu nie miało po prostu prawa się narodzić.

Na wojennym szlaku

Jakieś dwie dekady temu pewien dzieciak wybierał się na mecz ze swoimi rówieśnikami na pobliskim klepisku. Pierwszy raz jednak zdarzyło się, że nie pozwoliła mu na to jego matka. Miała złe przeczucie i nie chciała, aby akurat tego popołudnia jej syn uganiał się za futbolówką. Zmotywowany chłopiec pragnął dopiąć swego, w dziecięcej fantazji bowiem taki mecz oznaczał coś więcej niż tylko przyjemną rozrywkę, to był prawdziwy pojedynek na śmierć i życie. W tym momencie jeszcze nie widział, że to oderwane od rzeczywistości powiedzenie lada chwila nabierze znamion potwornej realności.

Desperacja ustąpiła w końcu miejsca bezsilności i wściekłości. Młodzieniec nie założył butów i nie wybiegł – tak jak zwykle – uradowany z domu. Został w nim i z płaczem udał się do własnego pokoju. Parę minut później usłyszał wybuch. Na klepisku, gdzie bawili się jego koledzy, eksplodował granat. Wielu z nich poniosło natychmiastową śmierć. Jedynie nieliczni mieli szczęście i mimo ciężkich ran przeżyli. Gdyby nie zrządzenie losu bądź prorocze przeczucie matki, Edin Džeko nie strzelałby obecnie goli dla Manchesteru City i nie zostałby idolem bośniackiej młodzieży.

W trakcie wojny ukrywał się w małym mieszkaniu dziadków. Na powierzchni nie przekraczającej czterdziestu metrów kwadratowych, żyło piętnaście osób. Dom i samochód jego rodziców uległy zniszczeniu, a cała rodzina chowała się za każdym razem, gdy słyszała wystrzały lub wybuchy bomb: - To były trudne czasy. Nie mieliśmy zbyt dużo pożywienia, rzadko kiedy jedliśmy trzy posiłki dziennie. Żyliśmy w ciągłym strachu.

W latach 1992-1995 na terenie kraju toczyły się działania wojenne. Najbardziej krwawy konflikt na Starym Kontynencie od czasów II Wojny Światowej. Stolicę, okupowaną przez ponad trzy lata, niemal zrównano z ziemią. Zginęło około stu tysięcy ludzi, a ponad dwa miliony uciekło.

Z kraju wyemigrowało wielu zawodników. Podpisywali kontrakty z klubami z całej Europy. Niektórzy osiedli w sąsiednich państwach i reprezentowali tamtejsze drużyny narodowe, jak np. Mario Stanić (grał dla Chorwacji) czy Savo Milošević (występował w koszulce Serbii).

Powojenny nieład

Kiedy regularne bitwy ustały, mieszkańcy Bośni i Hercegowiny z utęsknieniem czekali na dni normalności, lecz te nie nadeszły. Rany zadane podczas wojny okazały się za głębokie, a urazy i powstałe bariery społeczne nie do przeskoczenia. Podobnie działo się w piłce nożnej. Rodziła się ona w atmosferze totalnego chaosu, wzajemnej nienawiści i zupełnej niepewności.

Na domiar złego wszystko trzeba było budować od zera. Dosłownie od zera. Wyniszczająca wojna domowa zrujnowała większość stadionów i ośrodków treningowych. Spowodowała, że dzieci nie śmiały nawet marzyć o tym, by pobawić się futbolówką. Brakowało pieniędzy, szkółek piłkarskich i trenerów, którzy umieliby je poprowadzić.

Społeczne podziały odcisnęły trwałe piętno na dyscyplinie. Bośniacy wcale nie zeszli z wojennego szlaku. Zmieniła się tylko optyka. Konflikty z miejscowości i ulic przeniosły się na futbol i stadiony. Rozpoczęła się walka o wpływy i żadna ze stron nie zamierzała ustąpić. W państwie dochodziło do zupełnie absurdalnych sytuacji, a dalsza - powojenna już - zawierucha wywróciła wszystko do góry nogami.

W kraju mieszkali obywatele trzech różnych narodowości, które nie mogły na siebie patrzeć. Miasta podzielono na trzy sektory, należące do serbskich, chorwackich i muzułmańskich Bośniaków. Powstały również trzy różne piłkarskie ligi.

Pięć najlepszych zespołów muzułmańskich i trzy pierwsze chorwackie miały walczyć w play-offach, które wyłonią mistrza i uczestników europejskich pucharów. Serbskie nie chciały brać udziału w dalszej rywalizacji.

Tymczasem do fazy pucharowej nigdy nie doszło, gdyż muzułmańskie ekipy protestowały wobec decyzji chorwackich decydentów mieściny Mostar. Velež Mostar, muzułmański klub, który w latach siedemdziesiątych zasłynął z tego, że wyeliminował Derby County w Pucharze UEFA pomimo wyjazdowej porażki 1-3, musiał szukać nowego stadionu. Stary znajdował się aktualnie w strefie „chorwackiej” i lokalne władze nie zezwoliły drużynie na jego używanie. Strajku nie uznała UEFA i wykluczyła wszystkie bośniackie zespoły z europejskich turniejów.

Ogólnonarodowa chryja o futbol ligowy trwała do 2002 roku. Wtedy w końcu udało się zorganizować jednolite rozgrywki. Gdy Bośniacy uporali się z jednym problemem, na horyzoncie pojawiły się następne. Teraz jednak kibice mieli wspólnego wroga.

Na wojnie z piłkarskim związkiem

Bośniacką federację powołano do życia wraz z powstaniem ligi. Posiadała trzech prezydentów, a każdy z nich reprezentował daną grupę etniczną. Od początku jej istnienia rządziły nią osoby posiadające minimalną wiedzę o piłce, najczęściej z mocno niejasną, kryminalną przeszłością. Związek nie potrafił uwolnić się od politycznych wpływów. Za kulisami futbolu stali więc i pociągali za sznurki ludzie, którzy nie mieli o nim bladego pojęcia.

Negatywną opinię sukcesywnie pogarszały niezrozumiałe decyzje i szemrane konszachty działaczy. Sekretarzowi generalnemu związku, Munibowi Ušanoviciowi, sąd zarzucił oszustwa podatkowe. Inni włodarze zostali oskarżeni o zdefraudowanie gotówki, a do samej federacji przylgnęła łatka pralni brudnych pieniędzy.

Dwuznaczne działania dotyczyły głównie reprezentacji. To w niej promowano anonimowych zawodników, którzy występowali w jednym spotkaniu, po czym zmieniali klub, a zyski ze sprzedaży lądowały w związkowym skarbcu. Najwyrazistszym przykładem kuriozalnych czynów, jakich dopuszczali się oficjele jest przypadek Ante Aračicia. Gracz, który nie posiadał obywatelstwa Bośni i Hercegowiny, przyszedł na świat w jakiejś mieścinie w Chorwacji i jedynie figurował w kadrze najgorszej wówczas ekipy ligi belgijskiej, nie wąchając murawy choćby przez minutę, trafił do kadry na mecz eliminacyjny z Grecją.

Podejrzenia wzniecały również częste sparingi z Iranem. Na przestrzeni paru lat drużyna narodowa kilkakrotnie wyjeżdżała do Teheranu w środku sezonu tylko dlatego, że działacze za mecz otrzymywali trzysta tysięcy euro. Jedno z takich spotkań towarzyskich przyczyniło się do zwolnienia selekcjonera Meho Kodro, który sprzeciwił się postanowieniom władz i razem z zawodnikami odmówił wyjazdu.

Z biegiem czasu związek wzbudzał coraz większą niechęć fanów, których protesty stale przybierały na sile. W 2007 roku arbiter przerwał mecz z Norwegią z powodu zamieszek na stadionie. W 2008 dziewiętnastu graczy reprezentacji zbojkotowało spotkanie z Azerbejdżanem. W 2010 podczas meczu z Luksemburgiem jednego z prezydentów – Bogdana Ceko – zaatakowała grupa niezidentyfikowanych napastników.

Wieczna wojna

Związek piłkarski, przegrywający walkę z kibicami, niczym zranione zwierzę, miotał się dalej i kurczowo trzymał swego dostatniego życia. Na batalię z FIFA i UEFA nie było go jednak stać.

Obie zwierzchnie federacje tymczasowo zaakceptowały strukturę bośniackiego związku, złożonego z trzech prezydentów, mając na uwadze trudną sytuacje polityczną państwa. Kiedy zmiany nie nadchodziły i nic nie wskazywało, że działacze mogą dojść do kompromisu, Sepp Blatter oraz Michel Platini wytoczyli najcięższe działa.

W 2010 roku jeszcze upominali Bośniaków o konieczności bezzwłocznych reform, lecz ponad połowa z pięćdziesięciu czterech delegatów odrzuciła możliwość jakichkolwiek zmian. Cierpliwość FIFA i UEFA skończyła się następnej wiosny. W kwietniu 2011 Bośnia i Hercegowina została wykluczona z wszelkich rozgrywek.

Związek w trybie natychmiastowym musiał zmienić swój status i przeobrazić się w całkowicie apolityczny. Sankcje poskutkowały na tyle dobrze, że wraz z końcem maja nowo powstały komitet pod przewodnictwem byłego selekcjonera Jugosławii Ivicy Osima doprowadził do szybkiego porozumienia.

Gdy po brutalnym konflikcie z lat dziewięćdziesiątych rozgorzały wojny futbolowe o ligę i z federacją, to fani wciąż najwidoczniej odczuwali niedosyt. Oprócz wewnętrznych sporów prowadzili bitwę z Serbią. Najbardziej znienawidzoną nacją, gdyż w trakcie wojny to właśnie pomiędzy bośniackimi Serbami a nowymi władzami Bośni i Hercegowiny dochodziło do najostrzejszych starć.

Do dzisiaj pojedynki między Bośnią a Serbią należą do najgorętszych na Starym Kontynencie. Kiedy w 2004 roku kibice rywala przybyli ze swoim zespołem do Sarajewa, przywitał ich transparent z napisem: Mamy 250 tysięcy powodów, by was nienawidzić.

Przed meczem autobus przewożący sympatyków gości, został obrzucony kamieniami. W trakcie spotkania wygwizdano hymn Serbii, a miejscowi fani rzucali w zawodników czym popadnie: krzesełkami, zapalniczkami i bateriami z komórek. Przyjezdni kibice nie pozostali dłużni i skandowali hasła na cześć Radovana Karadžicia oraz Ratko Mladicia, czyli ludzi oskarżonych o zbrodnie wojenne.

Po meczu sympatyk Serbii oberwał kamieniem, a jeden z fanów gospodarzy życzył śmierci Marko Panteliciowi, w chwili, gdy ten udzielał wywiadu dla telewizji.

Narodowy miszmasz

Współczesne losy Bośni i Hercegowiny to totalne pomieszanie z poplątaniem. Zagmatwane dzieje najdobitniej ukazuje piłkarska reprezentacja. To prawdziwy narodowy miszmasz, multikulturowy zlepek osób kompletnie do siebie niepodobnych. To drużyna ludzi, których rodziny kilkanaście lat temu stały po przeciwnych stronach barykady, walczyły ze sobą o przetrwanie, a których dziś łączy jeden wspólny cel.

Rekordzista pod względem ilości występów – Zvjezdan Misimovic i rekordzista pod względem liczby zdobytych bramek – Edin Džeko, duet świetnie uzupełniających się na boisku graczy, przyjaciół z szatni, dzieli kulturowa przepaść. Misimović to bośniacki Serb, który urodził się w Niemczech, a gwiazdor Manchesteru City to muzułmański Bośniak.

Niedawny exodus ludności bośniackiej spowodował, że uzdolniona młodzież uczyła się gry w piłkę w różnych zakątkach Europy. Bośni i Hercegowinie zupełnie przypadkowo zatem przytrafiła się „złota generacja”. Zgraja wybitnych zawodników, która wyskoczyła niczym diabeł z pudełka.

Vedad Ibišević i Senad Lulić w młodym wieku wyemigrowali do Szwajcarii i tam zaczynali przygodę z futbolem. Miralem Pjanić mając roczek, trafił do Luksemburgu, gdzie stawiał pierwsze piłkarskie kroki. Asmir Begović karierę rozpoczynał w akademii FC Portsmouth. Wspomniany wyżej Misimovic i Sejad Salihović zostali ukształtowani w Niemczech.

Bośniacy nie poznali się nawet na talencie Edina Džeko. Kiedy ten reprezentował barwy Željezničara Sarajewo, grał w pomocy i był powszechnie uważany za zawodnika zbyt wysokiego oraz o niewielkich możliwościach technicznych. Drzemiący w nim potencjał, dostrzegł dopiero Czeski szkoleniowiec Jiří Plišek, który przez moment pracował w klubie z Sarajewa. Nieco później, sprowadził on gracza do FK Teplice, gdzie wyszkolił na zabójczo skutecznego napastnika.

Futbol ponad podziałami

Bośniacka diaspora sprawiła, że w niemal każdym miejscu Starego Kontynentu można spotkać nie tylko graczy, wywodzących się z tego maleńkiego państwa, ale także sympatyków z nim powiązanych. Pewna grupa kibicowska zrzesza Turków pochodzenia bośniackiego, których przodkowie opuścili tę krainę tuż po upadku Imperium Otomańskiego.

Jednak dopiero obecne sukcesy reprezentacji sprawiają, że fani zaczynają w pełni utożsamiać się z własną ojczyzną. Dotychczas bowiem serbscy Bośniacy kibicowali wyłącznie Serbii, a chorwaccy sympatyzowali z Chorwacją. Jedynie Bośniacy muzułmańscy wspierali swoją drużynę narodową. Teraz o zadawnionych podziałach zwaśnione grupy etniczne powoli zapominają, bo łączy ich jedno marzenie – by zobaczyć swój kraj na mistrzostwach świata.

To futbol dał Bośniakom nadzieję. Jeszcze paręnaście lat temu nie mieli jej w ogóle. Okrutny konflikt zniszczył zarówno miasta, zabytki, gospodarkę, jak i ludzi. Koszmar sprzed lat nieustannie powracał. Ofiary wojny opowiadały o niewyobrażalnej bestialskości i nienawiści swoich oprawców. Za pomocą słów starały się wyrazić to, co jest nieopisywalne.

Jeśli więc dzisiaj chwile szczęścia oraz zapomnienia przynosi im jedna z najbardziej błahych i trywialnych dziedzin życia, to nie ma to jakiegokolwiek znaczenia. Czerpią z niej niezobowiązującą radość i podkreślają: Wreszcie w naszym kraju po wielu latach łez i frustracji na twarzach ludzi widać uśmiech. Piłka nożna to coś więcej niż zwykła gra. Kamil Kaźmierczak
comments powered by Disqus
facebook